چرا ایمنی در صنایع شیمیایی مهم است؟

مواد شیمیایی که به صورت طبیعی و معدنی در اختیار بشریت قرار گرفته اند، در زندگی روزمره انسانی نقش بسیار مهمی دارند. امروزه بیشتر لوازم و وسیله هایی که پیرامون خود می بینیم از مواد اولیه شیمیایی به تولید رسیده اند. صرفاً نفت و گاز، دو مورد از مهمترین مواد شیمیایی می باشند که به عنوان مواد اولیه سوختی و تولیدی مورد استفاده قرار می گيرند. انواع عناصری که تحت شرایط خاص آزمایشگاهی، واکنش شیمیایی می بینند نیز در زمره مواد شیمیایی قرار دارند. حال چرا ایمنی در صنایع شیمیایی مهم است؟

در تولید مواد شیمیایی، خطرات جانی و مالی بسیاری وجود دارند که می تواند عواقب مختلفی را داشته باشند. بیشتر این خطرات در هنگام تولید و استفاده از مواد شیمیایی در صنایع شیمیایی رخ می دهد. لذا آگاهی از انواع خطرات، می تواند برای کارشناسان فعال در مراکز صنعتی، اندیشه ای جدید برای محافظت به وجود بیاورد. راهکارهای رایج برای جلوگیری از وقوع خطرات احتمالی، توانسته اند در رشد اقتصادی تأثیر فراوانی داشته باشند.

علل ایجاد خطر در صنایع شیمیایی چیست؟

مواد شیمیایی، احتراق پذیر می باشند و گازهای سمی که در هنگام استفاده از مواد شیمیایی در محیط مورد نظر پخش می شوند، خطرات جانی را در پی دارند. اما خطراتی مانند آتش سوزی و انفجار، جزو مهلک ترین آسیب های موجود در صنایع شیمیایی می باشند که در کنار ایجاد صدمات جانی، صدمات مالی فراوانی را نیز رقم می زنند.

برای ایجاد یک ایمنی عالی در صنایع شیمیایی، باید خطرات احتمالی را براساس نوع علل آن ها به چند دسته مختلف تقسیم کرد. در این صورت واکاوی و ریشه یابی علت خطر و رفع عوامل آسیب زا، به بهترین نحو ممکن صورت می گیرد. در این مطلب، علل ایجاد کننده خطرات جانی و مالی در صنایع شیمیایی در دو نوع مستقیم و غیر مستقیم بیان می شوند.

1. علل مستقیم: بسیاری از موارد به صورت مستقیم، ریشه ای و کاملاً آگاهانه در به وقوع پیوستن خطراتی مانند آتش سوزی، حساسیت های پوستی و ریوی، انفجار و نابودی تجهیزات صنایع شیمیایی نقش دارند. این عوامل تحت تأثیر روش های انسانی و غیر انسانی صورت می گيرند. در روش های انسانی، کارشناسان و متخصصین، بررسی های لازم درباره نوع مواد شیمیایی به کار رفته، روش استفاده، نوع تجهیزاتی مصرفی و شرایط محیطی را انجام نمی دهند. در این صورت ناهماهنگی در فعالیت صنعتی مختلف، می تواند از ویژگی اشتعال زایی و انفجار مواد شیمیایی استفاده کرده و آسیب های جبران ناپذیری را به وجود بیاورد.
2. علل غیر مستقیم: در این موارد نیز نیروی انسانی دخالت زیادی در وقوع آسیب های مختلف در صنایع شیمیایی دارد.

از مهمترین این عوامل می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• به تغییر شرایط محیطی و جوی
• عدم ارائه آگاهی برای نیروی انسانی فعال در صنایع و بالطبع انجام فعالیت های ریسکی از جانب آنان
• استفاده نکردن از قانون های ویژه برای محافظت، مانند عدم نصب حفاظ ایمنی در محل فعالیت
• عدم اعتنا به قانون های مصوبه توسط نیروی انسانی مانند استفاده نکردن از لباس ایمنی و رعایت شرایط ایمنی کار

راه های مقابله با خطرات مترقبه و غیر مترقبه

در صنعت نفت و گاز، پرداختن به شیوه های اصولی فعالیت، اهمیت زیادی دارد. شیوه های اصولی فعالیت شامل استفاده از نیروی انسانی کارآزموده و مجرب، تجهیزات مناسب با کارایی عالی، استفاده از میزان مواد اولیه شیمیایی در فعالیت موردنظر و چک کردن تمامی شرایط محیطی و غیر محیطی در قبل، حین و بعد از انجام کار می باشد. در لوله کشی های نفت و گاز که بیشتر در محیط های روباز انجام می شود، نشتی مواد جزو عوامل اصلی ایجاد کننده خطر در این صنعت است. لذا استفاده از انواع سیستم اعلام حریق سیار و همچنین بهره گیری از سیستم های رفع کننده خطر مانند لوازم آتش نشانی و… باید به عنوان اقدام ابتدایی در نظر گرفته شوند.

اما در صنایعی که انجام فعالیت های صنعتی در محیط های روبسته انجام می شود، بهتر است از سیستم های مدرن و جدید ارائه شده برای حفاظت، استفاده کرد. این سیستم ها در اطلاع رسانی علائم خطر در محیط و همچنین رفع آن، سرعت عمل بسیار بالایی دارند و براساس نوع فعالیت، در انواع مختلف ارائه گردیده اند. سیستم هایی نظیر سیستم اعلام حریق در انواع مختلف آدرس پذیر و متعارف و همچنین سیستم اطفاء حریق به عنوان اصلی ترین سیستم های محافظتی شناخته می شوند.

در کنار این سیستم های راهبردی، می توان از تجهیزات خاص مانند انواع پوشش های ضدحرارت و ضد آتش استفاده کرد. استفاده از این تجهیزات پوششی برای نیروی انسانی، در صورت رخداد آتش سوزی و یا انفجار، از ایجاد صدمه پوستی ناشی از عوامل خطر جلوگیری به عمل می آورد. همچنین کلاه های ایمنی که منبع اکسیژن جداگانه ای را دارا هستند، بهترین لوازم جانبی برای جلوگیری از آسیب های ریوی ناشی از استنشاق گازهای شیمیایی می باشند.

مزیت استفاده از موارد محافظتی

صنایع شیمیایی جزو مهمترین صنایع در جهان می باشد که نقش مهمی در زیست مسالمت آمیز انسان و حیوان دارد. از سویی دیگر یک عامل خطر بسیار جدی برای سلامت محیط زیست است. از این رو با تقابل مزیت و معایب این صنعت، باید از روش هایی استفاده کرد که بتوان مزیت استفاده از آن را در زندگی انسانی افزایش داد. در صورتی که مراکز صنعتی دچار آسیب شوند، عواقب وحشتناکی را به وجود می آورند. با آتش سوزی و انفجار مراکز صنعتی، گازهای شیمیایی حاصل از سوخت و اشتعال مواد شیمیایی، وارد چرخه محیط زیست شده و در افت کیفیت زندگی انسان و حیوان تأثیر مستقیمی می گذارند. از این رو استفاده از دتکتورهای مختلف برای تشخیص سریع عوامل احتراق، در جلوگیری از آتش سوزی بسیار اهمیت دارد.

همچنین وجود تهویه هایی با مکش بسیار بالا و کارکردی دقیق، می تواند در رفع گازهای نشتی و احتراقی محیط بسته مراکز صنعتی، مفید باشد و تأثیر بالایی را در آسیب کمتر به سلامتی نیروی انسانی فعال بگذارند. ساخت مراکز صنعتی ایمن و غیر قابل اشتعال و انفجار نیز بسیار مهم می باشد. در ساخت مراکز صنعتی شیمیایی، دیوارها و تمامی قسمت های داخلی و بیرونی محیط، از مزیت تجهیزات ضد انفجار  و برخوردار می باشند تا در صورت وقوع آتش سوزی و انفجار، کمترین خسارت مالی به مراکز صنعتی صورت بگیرد.

نقش ابزار دقیق در تضمین ایمنی پایدار صنایع شیمیایی

در صنایع شیمیایی، وجود سیستم های ابزار دقیق (Instrumentation) به عنوان چشم و گوش فرآیندهای صنعتی شناخته می شود. این ابزارها شامل تجهیزات انداز گیری سطح، دتکتورها ، حسگرها، فشار سنج، ترانسمیترها، کنترلرها، دیتالاگرها و شیر کنترلی هستند که هرکدام وظیفه ای خاص برای نظارت، اندازه گیری و کنترل پارامترهای حیاتی مانند فشار ، دما، سطح، جریان و ترکیب گازها دارند. بدون حضور ابزار دقیق، فرآیندهای شیمیایی به صورت “کورکورانه” ادامه می یابد و کوچک ترین نوسان یا تغییر در شرایط، ممکن است فاجعه ای انسانی یا زیست محیطی رقم بزند.

کنترل پیشگیرانه در برابر خطرات احتراق و انفجار

در محیط هایی که با مواد اشتعال زا، گازهای سمی یا مایعات فرار سر و کار دارند، ابزار دقیق در خط مقدم پیشگیری از آتش سوزی و انفجار قرار می گیرد. سیستم هایی مانند دتکتور گاز، حسگرهای نشت مواد شیمیایی و ترانسمیتر فشار بیش ازحد، با نظارت مداوم بر وضعیت خطوط لوله، مخازن و محفظه های واکنش، کوچک ترین انحراف از شرایط نرمال را ثبت کرده و از طریق سیستم های هشداردهی، کارکنان را مطلع می سازند. این هشدارهای سریع، فرصت مداخله فوری را فراهم می کنند تا قبل از آنکه خطری بالفعل شود، کنترل گردد.

اتوماسیون فرآیند و کاهش خطای انسانی

بخش مهمی از حوادث در صنایع شیمیایی به دلیل اشتباهات انسانی رخ می دهد. ابزار دقیق و سیستم های کنترل خودکار (مانند PLC و DCS) نقش پر رنگی در حذف وابستگی به قضاوت انسانی دارند. زمانی که دمای تجهیزات یا سیالات از حد مجاز تجاوز کند یا ترکیب گازها به سطح خطر برسد، سامانه های کنترلی می توانند بدون نیاز به مداخله دستی، فرآیند را متوقف کرده یا به شرایط ایمن بازگردانند. این خودکارسازی باعث ارتقای بهره وری، کاهش خسارات و افزایش ایمنی پایدار می شود.

تحلیل داده و پایش پیوسته شرایط محیطی

ابزار دقیق فقط وظیفه اندازه گیری ندارد، بلکه یکی از مهم ترین کارکردهای آن تجزیه و تحلیل اطلاعات محیطی در لحظه است. به کمک دیتالاگرها و سیستم های اسکادا، اطلاعات مربوط به فشار، دما، گازهای نشتی و سایر متغیرهای خطرناک به صورت زنده تحلیل می شود. این تحلیل ها می توانند الگوهای خطر را شناسایی کرده و حتی هشدارهای پیش گیرانه مبتنی بر رفتار گذشته سیستم ارائه دهند. بدین ترتیب، ابزار دقیق نقش مهمی در جلوگیری از خطرات غیرمترقبه ایفا می کند.

نقش ابزار دقیق در ایمنی کارکنان و حفظ جان انسان ها

کارکنان در صنایع شیمیایی با ریسک بالا مواجه اند. استفاده از تجهیزاتی مانند پایشگر شخصی گاز (Personal Gas Monitor) و سیستم های قابل حمل هشدار نشت، ابزارهایی هستند که از جان افراد محافظت می کنند. در مناطقی که امکان تجمع گازهای کشنده وجود دارد، این تجهیزات هشدار فوری می دهند و به کارکنان فرصت تخلیه یا استفاده از تجهیزات تنفسی را می دهند. ابزار دقیق در اینجا نه فقط بخشی از خط تولید، بلکه سدی دفاعی برای محافظت از جان انسان هاست.

جایگاه راهبردی ابزار دقیق در مدیریت ریسک و پایداری صنعت

با پیشرفت فناوری و ارتقاء استانداردهای ایمنی صنعتی، ابزار دقیق به یک جزء حیاتی از نظام مدیریت ریسک در صنایع شیمیایی تبدیل شده است. تدوین دستورالعمل های نگهداری پیشگیرانه، کالیبراسیون دوره ای تجهیزات و طراحی مدارهای کنترلی چندلایه، تنها بخشی از اقدامات تخصصی برای استفاده بهینه از این ابزارهاست. در واقع، بدون ابزار دقیق، هیچ سیاست ایمنی صنعتی کارآمد نخواهد بود و هیچ سیستم حفاظتی به تنهایی کفایت نخواهد کرد.

پاسخ به پرسش های متداول در خصوص جایگاه ایمنی در صنایع شیمیایی

1. چرا ایمنی در صنایع شیمیایی اهمیت بالایی دارد؟

ایمنی در صنایع شیمیایی به دلیل وجود مواد اشتعال زا، گازهای سمی و خطر انفجار، از اهمیت ویژه ای برخوردار است. بدون رعایت اصول ایمنی، خطرات جانی و مالی جدی برای کارکنان و تأسیسات صنعتی وجود دارد.

2. مهم ترین علل ایجاد خطر در صنایع شیمیایی چیست؟

علل خطر در صنایع شیمیایی به دو دسته مستقیم (مانند خطای انسانی و اشتباه در استفاده از مواد شیمیایی) و غیرمستقیم (مانند عدم رعایت دستورالعمل های ایمنی و تغییرات محیطی) تقسیم می شوند.

3. نقش ابزار دقیق در افزایش ایمنی صنایع شیمیایی چیست؟

ابزار دقیق با پایش مداوم پارامترهایی مانند فشار، دما، جریان و ترکیب گازها، از بروز حوادثی مانند انفجار و نشت مواد شیمیایی جلوگیری می کند و ایمنی فرآیندها را تضمین می نماید.

4. دتکتور گاز چه کاربردی در محیط های صنعتی دارد؟

دتکتور گاز یکی از تجهیزات حیاتی در ایمنی صنایع شیمیایی است که در تشخیص نشت گازهای سمی یا اشتعال زا نقش دارد و به محض شناسایی خطر، هشدارهای لازم را صادر می کند.

5. چرا استفاده از سیستم اعلام و اطفاء حریق در صنایع شیمیایی ضروری است؟

در صورت وقوع آتش سوزی، سیستم اعلام و اطفاء حریق با سرعت بالا وارد عمل شده و از گسترش حادثه جلوگیری می کند. این سیستم ها از جمله پایه ای ترین اقدامات محافظتی در صنایع خطرخیز محسوب می شوند.

6. چگونه اتوماسیون صنعتی می تواند از بروز خطای انسانی جلوگیری کند؟

استفاده از سیستم های خودکار مانند PLC و DCS باعث کاهش وابستگی به تصمیم گیری دستی می شود و در صورت بروز شرایط غیرعادی، فرآیند را به طور خودکار به وضعیت ایمن بازمی گرداند.

7. کدام تجهیزات فردی برای محافظت در صنایع شیمیایی ضروری هستند؟

لباس های ضد حرارت، کلاه های ایمنی با اکسیژن مستقل، و پایشگرهای شخصی گاز از جمله تجهیزات حیاتی هستند که از جان نیروی انسانی در برابر گازهای سمی، حرارت و انفجار محافظت می کنند.

8. چه راه هایی برای کاهش خطر انفجار در پالایشگاه ها و صنایع شیمیایی وجود دارد؟

نصب سیستم های ابزار دقیق، استفاده از تجهیزات ضد انفجار، رعایت دستورالعمل های ایمنی و آموزش مداوم نیروی انسانی، مهم ترین روش ها برای جلوگیری از وقوع انفجار در این صنایع هستند.

9. چرا تهویه صنعتی در ایمنی صنایع شیمیایی اهمیت دارد؟

تهویه با مکش بالا نقش مهمی در دفع گازهای نشتی یا احتراقی دارد. این سیستم ها از تجمع گازهای خطرناک جلوگیری کرده و به سلامت کارکنان و ایمنی محیط کمک می کنند.

10. شرکت ایمن کنترل سهند چه خدماتی در حوزه ایمنی صنایع شیمیایی ارائه می دهد؟

شرکت مهندسی ایمن کنترل سهند، تأمین کننده تجهیزات ابزار دقیق و سیستم های ضد انفجار، با طراحی، مشاوره و اجرای راهکارهای ایمنی تخصصی در صنایع شیمیایی، پالایشگاهی و نیروگاهی فعالیت می کند.

شرکت مهندسی ایمن کنترل سهند مرجع تخصصی تجهیزات ابزار دقیق ، طراح و مشاوره در موضوع ایمنی در صنایع شیمیایی و پالایشگاهی و نیروگاهی، متخصص و مشاور برتر در انواع تجهیزات ضد انفجار